Παροιμιώδες

Λέει ο άλλοτε σώφρων κι άλλοτε αλλόφρων λαός:
"Του Απρίλη η βροχή, κάθε στάλα και φλουρί."
Φαίνεται ότι η ανοιξιάτικη βροχή πολύ βοηθούσε τις καλλιέργειες, ιδίως αν ερχόταν με μέτρο και σωστή κατανομή. Οι ρίζες μεγαλώνουν ακόμα και τρέφονται τα στελέχη των φυτών κι αργότερα με την υγρασία που τους απομένει θα δέσουν καλούς καρπούς ή σπόρους. Κάποτε σκέφτομαι ότι πολλές παροιμίες, ιδίως οι ουκ ολίγες που αναφέρονται στους μήνες, στις εποχές, στο χρόνο, έχουν αχρηστευτεί από την εγκατάλειψη της γνώσης που κουβαλούσαν. Κυρίως έχει ξεχαστεί η αγωνία της πρακτικής τους σοφίας που συνέδεε το μάτι του χρήσιμου ανθρώπου με τα επουράνια, τα δρολάπια, τις συννεφιές, τους πάγους, τις βροχές, την πάχνη και τη δρόσο. Ποιος νοιάζεται πια για των βοδιών την περπατησιά και της θάλασσας τα δώρα ή τις απαγορεύσεις; Όλα είναι κινητήρες και λιπάσματα τώρα, ατσάλινα κι άκαιρα.
Όμως οι προτάσεις αυτές έχουν ρυθμό, διάταξη ονομάτων (κυρίως ουσιαστικών) αξιομνημόνευτη, νοούμενες σχέσεις αιτιώδεις ή χρονικές που παριστάνουν τις αιτιώδεις. Έχουν μιαν ομορφιά. Δε θέλω να τις δω παρατημένες ολότελα. Τις βασανίζω να δω την αξία τους σ' ένα διαφορετικό πεδίο μέσω της μεταφοράς και νομίζω ότι μου κλείνουν το μάτι μερικές φορές.

Είναι η άνοιξη βάσιμα συνδεδεμένη με τη θάλλουσα νεότητα; Όλοι βιάζονται να νεύσουν χαρούμενοι. Αλλά δεν είναι και σπάνιο η ομορφιά και το σφρίγος στις κινήσεις να συνοδεύονται από ευμετάβλητες διαθέσεις, μιαν μονοδιάστατη σκέψη που προχωρά βανδαλίζοντας, την αδιαφορία για ό,τι θα απαιτούσε το δίκαιο του μέτρου και της ενσυναίσθησης. Με έχουν ζαλίσει όλες αυτές τις μέρες με τις καραμούζες και την άσχημη επίδειξή τους. Μεταμφιέστηκαν σε νομιμόφρονες και εθνιστές. Σέρνουν παντού μαζί τους τη σημαία και την κραδαίνουν, κορνάρουν σε αυτοσχέδιες τάχα διαδηλώσεις υποστήριξης του καθεστώτος. Μπροστά στο ρολόι του Πανεπιστημίου κάθε τρεις και πέντε τρέχουν με αφίσες του ηγέτη, με μιαν πανηγυριώτικη ηχητική εγκατάσταση που αυτοσχέδια τάχα βρίσκεται πάντα διαθέσιμη κι αρχίζουν έναν βαρετό ανέμπνευστο χορό επιδεικνύοντας τα μαντήλια τους και τα ίδια μονότονα τέσσερα βήματα.

Αλλά σήμερα ξημέρωσε με βροχή, σιγανή όπως την υπονοούν οι παροιμίες. Και ιδού το μέγα δώρο. Διάλειμμα στον πυρετό της ταυτότητας (που στην πραγματικότητα δε λέει να ξεκολλήσει από την υποθερμία). Ομπρέλες άνοιξαν. Τα κυπαρίσσια έριξαν αίφνης τη γύρη τους πυκνή και κίτρινη. Ξαναφάνηκαν οι μάλλινες ζακέτες και εξαφανίστηκαν τα γυαλιά του ηλίου που εδώ και κάποια χρόνια χρησιμοποιούνται ως αποκριάτικο προσωπείο ολοχρονίς. Και ναι, καθάρισε ο τόπος από ιδεασμούς. Του Απρίλη η βροχή, λοιπόν, κάθε στάλα και φλουρί.

Πώς γίνεται η ντεμί σαιζόν

Με ελάχιστα υλικά
και συχνά με άρνηση των πραγματικών συνθηκών του παρόντος.

Τη μέρα ο ήλιος ντάλα (κι ας λέει το λεξικό πως απαντά μόνο στη φράση ντάλα μεσημέρι- όπως κι αν το χρησιμοποιήσεις ο κοντόφθαλμος ορθογραφικός Προκρούστης θα το υπογραμμίσει με μικρές κόκκινες τελείες σα συρμή αιμάτινη). Ζέστη. Κάποια παιδιά στη σχολή φορούν ακόμα τις βερμούδες τους, για να υπογραμμίσουν ότι δεν παραδέχονται πως το διάλειμμα τέλειωσε.
Με ελάχιστα υλικά.
Το βράδυ, απόψε, δεν έχεις τίποτα επείγον, πουθενά να πας με το βλέμμα στο ρολόι.
Πηγαίνεις στο μαγαζί της γειτονιάς, τίποτα αναγκαίο, λίγη θεωρία ανθρώπων και προσώπων μόνον.
Ανεβαίνοντας τις σκάλες στο γυρισμό φτάνεις εξώ από της γειτόνισσας που μένει κάτω. Έβγαλε στο διάδρομο τη σόμπα της κηροζίνης για να την καθαρίσει και ίσως να της αλλάξει φίλτρο. Ήταν σκονισμένη η κόκκινη λαμαρίνα της.
Κι ενώ ντάλα, κι ενώ βερμούδες, κι ενώ πρωινιάτικα επιμένει το γιασεμί να ραντίζει τις αισθήσεις, η προεργασία έφτιαξε με το τίποτα τη φάτνη του χειμώνα.

"This is the place, gentlemen"

Στη Νεκρή θάλασσα
η καταφρόνια
είναι η πραμάτεια
του κανενού,
όξω απ' το νου

Καρδιά και στόχαση
πήζουν στ΄αλάτι
που είναι πικρό
σμίγουν τον κόσμο
τον ορυχτό,

THIS IS THE PLACE, GENTLEMEN
...
Γ.Σ. Σεφέρης, Ο Στράτης Θαλασσινός στη Νεκρή θάλασσα

Τι ευχάριστη έκπληξη όταν, πριν κάμποσα χρόνια κοντά στο Νυμφαίον της Γέρασας, αυτής της μαγικής έρημης πόλης στα βόρεια του Αμμάν, μας πλησίασε και μας μίλησε με καλά ελληνικά και διάθεση επικοινωνίας για το "άλλοτε" και το "τότε" μεσήλικας Ιορδανός από την περιοχή! Δίπλα μας άρχιζε απότομη και μνημειακή η κλίμακα που κατέληγε με διαλείμματα στο ναό της Αρτέμιδος. Γύρω μας η άνοιξη κρατούσε ακόμα αντίσταση με τα λουλούδια, τα αγριόχορτα. Δε θυμάμαι πια το όνομά του όμως είχε σπουδάσει στα νιάτα του στη Θεσσαλονίκη, στο ΤΕΦΑΑ, που δεν ξέρω αν τότε λεγόταν έτσι ή πιο παλιομοδίτικα, Γυμναστική Ακαδημία. Είχαν μείνει ακόμα στη γλώσσα του τα λάμδα τα γλυκά της πόλης. Οι περιστάσεις τον έφεραν πίσω και τον έκαμαν διαπιστευμένο ξεναγό στον αρχαιολογικό χώρο της Γέρασας. Άλλωστε ζούσε λίγες εκατοντάδες μέτρα πιο χαμηλά, στο σύγχρονο Τζέρας. Τη συνάντηση τη θησαύρισα ως ευτυχή εξαίρεση.
Όμως ήρθαν χρόνια δύσκολα και στο μεταξύ άρχισα να έχω, ανάμεσα στ' άλλα, την ευθύνη να διοργανώνω το ελληνικό μέρος των εξετάσεων γλωσσικής δεξιότητας για τους υποψήφιους της Σχολής Ξεναγών που λειτουργεί υπό την εποπτεία του Υπουργείου Πολιτισμού και Τουρισμού της Ιορδανίας. Με συναδέλφους άλλων ειδικοτήτων παρατηρήσαμε ότι σταδιακά το κύμα υποψήφιων ξεναγών φούσκωσε. Προχτές οι σκάλες του Τμήματός μας γέμισαν με ανθρώπους (για να είμαι ακριβής μόνο με άντρες) κυρίως από 30 χρονών και πάνω. Μου έτυχε να εξετάσω στα γραπτά και τα προφορικά οδοντιάτρους και μηχανολόγους μηχανικούς περίπου 50χρονους. Τους ρώτησα με ενδιαφέρον για να καταλάβω την αιτία: "δεν υπάρχει δουλειά στο ιατρείο πάντα", "έχω παιδιά που σπουδάζουν και τα έξοδα είναι πολλά", "το βλέπω ως αξιοπρεπή ευκαιρία μερικής απασχόλησης", "ο οικοδομικός και κατασκευαστικός οργασμός έχουν παγώσει τελευταία και με έχουν ουσιαστικά απολύσει"... Πολλές ιστορίες, πολλά δρομολόγια, πολλή αγωνία. Οι υποψήφιοι για τα ελληνικά δεν είναι πολλοί, 4-5 κάθε φορά. Αλλά αν δει κανείς τι γίνεται με τα ισπανικά, τα ιταλικά και τα γερμανικά, θα μείνει έκπληκτος. Δεν ξέρω αν η επιτυχία της Πέτρας να συμπεριληφθεί στο σύγχρονο κατάλογο των επτά Θαυμάτων του Κόσμου (εκεί που ξέμεινε ασθμαίνουσα χωρίς αρκετές ηλεκτρονικές ψήφους η Ακρόπολη) έφερε τόσο κόσμο στη χώρα κι αν καταφέρουν τελικά τόσοι επίσημοι ξεναγοί να οικονομήσουν τις ζωές τους.
Η μαζικότητα έχει τις συνέπειές της- ή, να πω, τις επιπτώσεις της; Τελευταία, με την αιτιολογία της αντικειμενικότητας, μας ζητήθηκε να μετατρέψουμε το διαγώνισμα σε παράθεση ασκήσεων κλειστού τύπου. Υποδείχτηκαν μέθοδοι απαντήσεων επιλογής μεταξύ πολλαπλών επιλογών κι αντιστοιχίσεων. Καταργήθηκε το τμήμα παραγωγής γραπτού λόγου. Ζητήθηκε η βιντεοσκόπηση σύντομων προφορικών συνεντεύξεων. Μετά βίας κράτησα μικρή ενότητα συμπλήρωσης αντιθέτων, έτσι ώστε να μπορώ να δω το γραφικό χαρακτήρα των υποψηφίων. Και φαντάζομαι ότι η βιντεοσκόπηση θα λιγοστέψει και τις ιστορίες που άκουγα και μάθαινα.

(αναρτήθηκε πρώτα στις Φρυκτωρίες- τις οποίες φυσικά και υπογραμμίζει ο ορθογραφικός τυφλοσούρτης αδυνατώντας να αναγνωρίσει...)

Δεν ξέρω πια

Ας είναι καλά ο ερανιστής που έφτιαξε το σύντομο βίντεο κι "ανέβασε" τη φωνή του Ιωάννου. Κι ας είναι ακόμα καλύτερα, γιατί φαίνεται ότι ξέρει περί ποιας πόλης πρόκειται και περί ποιου ανθρώπου. Δεν είναι πάντα προς το συμφέρον της αρμονίας ανάμεσα στην αυθαίρετη εικονοποιία της προσωπικής ανάγνωσης και την αιτιολογημένη αγάπη προς το δημιουργό η καταγραφή και το μοίρασμα της φωνής. Πολλές φορές το διαπιστώνει αυτό κανείς: Κάποτε αλλάζουν και οι μόδες στην απαγγελία. Το νιώθω με τις αναγνώσεις του Βάρναλη, για παράδειγμα. Μα είναι η ίδια αυτή πεπαλαιωμένη τέχνη που κάνει τον Παλαμά θαυμαστό. Άλλοτε είναι ο θόρυβος του περιβάλλοντος χώρου, όπως στις αναγνώσεις του Σινόπουλου. Όμως εδώ δεν ισχύουν αυτά. Ο Γιώργος Ιωάννου δεν ακούγεται αλλιώτικος απ' ό,τι τον φαντάστηκε ο αναγνώστης, έτσι όπως στρώνει το μονοπάτι του κειμένου. Βοηθάει η εξομολόγηση, η πρόχειρη συγκάλυψη των περιστάσεων. Το κόμπιασμα σ΄ένα δύο σημεία μοιάζει αναμενόμενο ή και γνέψιμο προς τον αφηρημένο. Ποιος δεν ανακόπτει τη σπορά των λέξεων όταν, σημειώνοντας σ'ένα χαρτί, στο ημερολόγιο ή στο άσχετο τετράδιο το ξετύλιγμα μιας μέρας, διαπιστώνει πως η γραμμή που αφήνουν τα δάκτυλα είναι σαν τα ψίχουλα του Κοντορεβυθούλη προς μιαν άλλη ερμηνεία, μια άλλη αποτίμηση του αχνού σημαδιού μας;
Ο χρόνος έχει την υγρασία του. Στην ύπαιθρο φτάνει σε φυσικούς ταμιευτήρες, υπόσχεται έναν κύκλο φυσικό. Και στις πόλεις, στις ελληνικές πόλεις, χάνεται το ακριβό νερο, κυλάει, παρασέρνει τα σκόρπια ράκη των βιαστικών υπνοβατών. Αν βρει δρόμο, τα εξαφανίζει, αν δε βρει, τα αφήνει να λιμνάζουν και να εκμυστηρεύονται... Η βροχή μας ξεπλένει, η ομίχλη μας κρύβει κι ύστερα αυτά τα χαμένα νερά, όταν στεγνώσουμε, θα εμφανίζονται πότε πότε σα σταλαγματιές κάποια απροσδόκητη μέρα, σε κάποιο απρόσμενο όνειρο όπου μια βρύση έσπασε και φτιάχνει τη λίμνη Αράλη της ψυχής, της στενεμένης. Έβρεξε κι εδώ πολύ, τρεις μέρες χωρίς σταματημό. Έρρεαν μαύρα νερά. Έπεσε και αυτό το ιδιόρρυθμο χιόνι της ερήμου για λίγα λεπτά της ώρας: σα μαργαριτάρια από παλιομοδίτικη μπιζουτιέρα.

Πατριδογνωσία - β'

Ακούω τον Πρωθυπουργό στο διάγγελμά του για την κρισιμότητα της κατάστασης στην οικονομία και τις πολιτικές διαστάσεις του θέματος, με υπαινιγμούς σε ζητήματα εθνικής επιβίωσης. Παρακολουθώ ταυτόχρονα την κινησιολογία και την έκφραση: Ήρεμος, σοβαρός, με την αγωνία του υπεύθυνου χειρούργου πριν μπει ο αναισθησιολόγος, αυτό που θα λέγαμε "ολύμπιος". Είναι ξεκάθαρο ότι έχει ακριβή συναίσθηση των πραγμάτων κι ότι αισθάνεται ενοχικά απέναντι σε αυτό που αποκαλεί "μέση ελληνική οικογένεια". Η έκκληση απευθύνεται επαναληπτικά στον πατριωτισμό των Ελλήνων, ομοίως στρέφεται και προς τους δημοσίους υπαλλήλους για τις αυτονόητες θυσίες (μισθολογικές μειώσεις, αναθεώρηση των ηλικιακών ορίων συνταξιοδότησης, φορολογικές επιβαρύνσεις). Πρόκειται λοιπόν για το δεύτερο εναλλακτικό σχέδιο μείωσης του ελλείματος- το σκληρότερο (προς το παρόν). Άρα γίναμε και Ιρλανδία, ένεκα τούτου είδα αυτό το σούρουπο υπέροχον τον ουρανό.
Πράγματα που δεν αναφέρθηκαν:
οι ευθύνες για την τρέχουσα κατάσταση,
ο διακανονισμός της συνεισφοράς κατά τις ευθύνες,
η χρονολογία.
Γιατί είναι τόσο ελλειματικό, το 2010, να κινητοποιείται η ιδιότητα του πολίτη με τον ακραίο όρο της πατριωτικής ευθύνης. Θα έπρεπε να είναι τόσο διαφορετικά όσα συζητώνται. Απορώ αν ήταν πολύ διαφορετικά τα διαγγέλματα του Δαμασκηνού, Αρχιεπισκόπου Αθηνών και αντιβασιλέως μετά την Κατοχή.
Διαβάζοντας σήμερα ευρωπαϊκές μετρήσεις, διαπίστωσα πως οι Έλληνες είναι οι πιο κατηφείς Ευρωπαίοι, αυτοί που κάποτε και αναιτίως πρώτευαν στο Champions League της αισιοδοξίας.

Πρωτοβρόχι

Το Αμμάν με τη βροχή. Φωτογρ. του Λάιθ Αλ Ματζάλι

Άρκεσε η βροχή μιας ώρας για ν΄αλλάξει η μυρωδιά της πόλης.
Από τους κήπους έγνεφαν τα γιασεμιά και οι ελιές βρήκαν το δικό τους πράσινο.
Οι φοινικιές κι οι χουρμαδιές ζωντάνεψαν τις λόγχες τους τις ανοξείδωτες. Στις σίτες έκρουαν τα δάκτυλα του νερού κι ο έχων ώτα ακούειν άνοιγε τις κουρτίνες να δει το ασυνήθιστο.
Κατά τα λοιπά, φάνηκε στις λαμαρίνες των αυτοκινήτων πόση σκόνη είχαμε συνηθίσει. Στην ανάπαυση του απογεύματος σκέφτηκα πόσες ομιλίες μεσολάβησαν από βροχή σε βροχή. Πόση επικαιρότητα και προσφορές κάθε είδους σε ψιλοκομμένα χαρτάκια παρασύρονταν χάρη στη γενναιοδωρία του σύννεφου.
Έπειτα ήρθε κι έμεινε η δροσιά...

Είχε σκοτεινιάσει και στο ποίημα

Βραδινά σύννεφα
Το φωτισμένο ρολόι της Μητρόπολης
Ξεμαλλιασμένα δέντρα
Κρύο
Σκουπίδια
Πάνω στους λόφους ακούγονταν ακόμα πυροβολισμοί
...
Τους νεκρούς, είπε, τους κουβαλήσαμε στην αποθήκη
Τι ψαλμοί και σημαίες.

(Ρίτσος, Δελτίο Ειδήσεων, από μνήμης... αφού η Ροδούλα είχε σήμερα στην Καισαριανή τη γιορτή ποίησης με τους μαθητές της για τα εκατό χρόνια πό τη γέννηση του ποιητή.)
Τα σκέφτηκα διασχίζοντας τους δρόμους της καμπυλωμένης πρωτεύουσας, με τους γερανούς και τους νέους ουρανοξύστες να φέγγουν πιο πολύ από τη σελήνη. Μια γεννήτρια στο Αμπντούν έκαμνε το πάρκινγκ κατάφωτο. Οι τελειόφοιτοι των Λυκείων πανηγύριζαν το τέλος της εφηβείας τους πάνω σε γρήγορα αυτοκίνητα. Γύρω γύρω στην πλατεία. Σαν τελετουργία- ένας κυκλικός συρτός εφήβων εποχούμενων. Στους ανισόπεδους κόμβους, στις λεωφόρους ζευγαρωμένες οι σημαίες του Χασεμιτικού Βασιλείου και του Βατικανού. Επίκειται η επίσκεψη του προφητάνακτος. Οι μεν με το επτάκτινο αστέρι, κατά τον αριθμό των στίχων της πρώτης σούρας του Κορανίου. Οι δε με τα κλειδιά της Παραδείσου, κατά τον θρυλούμενο διορισμό θυρωρού.

Μάζευα

Ήρθε ζητώντας το παλιό μου γραφείο, μια κάποια, ονόματι Αχλάμ (Όνειρα), και εξαιτίας του ονόματός της ίσως, δέχτηκα, και κατένευσα να πάρω τα δικά μου στην ειδική αίθουσα, όπου έτσι κι αλλιώς περνώ τις ώρες μου.
Αλλά, όσο το αίτημα υποβάλλεται δειλά κι ευγενικά, η επέλαση συμβαίνει απότομα και με μια δόση απολύμανσης. Σαν ό,τι άγγιξε ο άλλος, να γίνεται δυνάμει επικίνδυνο και ξένο. Το "ξένο σώμα"...
Μάζευα σήμερα σημάδια εφτά χρόνων.
Φυλλάδια ενημερωτικά,
Το σταχτοδοχείο μου από τη Δαμασκό,
Μολυβοθήκη, δώρο της Ιωάννας Κ. προ οκτώ ετών, πάλι από τη Δαμασκό,
Αιτήσεις για υποτροφίες,
Δύο ανεπίδοτες συστατικές επιστολές,
Χάρτες της Ελλάδας,
Ευχετήριες κάρτες Χριστουγέννων,
Κιμωλίες και μαρκαδόρους,
Χαρτάκια με μικρά γράμματα δικά μου, για φοιτητές μου από τον πρώτο χρόνο, με τους ειδικούς αριθμούς αναγνώρισης (κι αίφνης τους θυμόμουν έναν προς έναν),
Φύλλα αξιολόγησης και περιγραφές μαθημάτων. Ουφ, πόσες σελίδες έχω γράψει...
Και σειρές ολόκληρες βιβλία.
Έχουν κάμποσο όγκο τα επτά χρόνια.

Antiphonon

November in everything excels

And has his crowns of gray.

To find a leafy new one

With every single day.

November in all and everything excels.

For, a tunic of chrysanthemum he dresses.

Who would so blind be to step on his silver scale?

Where did you dine?

On Wednesday I had my dinner at the VIP restaurant of the University (a place visited quite frequently after all, thanks to all those official visits we have been receiving along the years- ministers, professors, ambassadors, delegations...)

[My weirdest memory from the place has been an evening coffee during which the President of that time invited the staff of the Faculty to discuss his agenda for the starting academic year- I think it was late October or early November- it was thoroughly in arabic, I could get quite much of the question-answer roll and could feel the shy tension of those professors who were addressing the Rector. I felt that the details of the particular issues that our Departments were facing could not be discussed. Therefore, I relaxed drinking my qahwa turkiyeh medium-sweet and eating a small petit four. Strangely enough, after ten days the president was replaced. Timing contains always the seeds of tragedy and farse.]

This time, the setting was quite different. The new President (Khalid Al Karaki) attended with some delay the occasion and I found him genuinely polite and dynamic. I found myself sitting with the German Section people, a further confirmation about my preference to German, among many Europeans. Next to us, the tables of the buffet, a big vase with artificial flowers, made of cucumber, tomatoes, lemons and oranges, it reminded me of that "Vatel" film with Gerard Depardieu. Quite impressive. Two young men were playing traditional tunes on an electrical Oud (first time I saw it so Dorian in appearance) and keyboards. The organizers delivered their speeches. A post graduate student recited poetry (wataniyeh- of the fatherland- but nice in its images). And, then, the President greeted the guests, ignoring formalities, and focusing on his guest of honour. An emeritus professor, Nasser (I tried to find his full bio and name, but up to now I have not succeeded), who in 1963 along with other six professors established literally the University, by founding the Department of Arabic Language and Literature. I was impressed by the warmth of the Rector's speech and the way professor Nasser received the honour. The way a teacher is honoured by his student. It felt nice and it showed some changes that have occurred meanwhile. He described a different geography of the city, a different feeling of pride and optimism about the passion for language and philology.

Then, because the evocation of the past was honest and the years of the reverse journey were many (40 almost), it started raining. A strong, yet calm, rain, as it happens when memory gets strong and honest. I reach home, half soaked, but it felt right.